Farzand ko‘ra olmayotgan juftliklarning taxminan 30–50% holatlarida muammo erkaklar bilan bog‘liq bo‘ladi. Erkaklar bepushtligining sabablari ikki asosiy guruhga bo‘linadi:
- Spermatozoid sifat va miqdorining buzilishi bilan bog‘liq reproduktiv muammolar
- Spermatozoid tashilishini ta’minlaydigan yo‘llarning to‘silishi
Erkaklardagi bu kabi muammolarning 30–40% holatlarda sabablari aniq emas. Agar spermatozoid sifat va miqdoridagi buzilishlar sababi aniqlanmasa, ba’zi eksperimental davolash usullari qo‘llaniladi. Biroq, bu davolash usullarining samaradorligi isbotlanmagan. 1992 yilda mikroin’ektsiya usulining joriy etilishi erkak bepushtligini davolashda muhim burilish nuqtasi bo‘ldi. Hatto og‘ir holatlarda ham bu usul orqali yuqori darajada homiladorlikka erishish mumkin.
Erkaklarda bepushtlik sabablari
1. Spermatozoid ishlab chiqarilishi buzilishi
Erkaklarda bepushtlik holatlarida eng ko‘p uchraydigan muammo bu — spermatozoid ishlab chiqarilishi va yetilishidagi buzilishlardir. Ushbu buzilishlar spermatozoid harakatining zaifligi, shakllarining (morfologiyasining) g‘ayritabiiyligi yoki umumiy miqdorining kamayishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Spermatozoidlar uchun quyidagi ko‘rsatkichlar normal hisoblanadi:
- Kamida 20 million/ml spermatozoid soni
- Aktiv harakatlanuvchi spermatozoidlar ulushi – 30%
- Normal shakldagi spermatozoidlar – 4% va undan yuqori
Agar bu ko‘rsatkichlar me’yordan past bo‘lsa, tabiiy yo‘l bilan homiladorlikka erishish qiyinlashadi. Spermatogenez (spermatozoid hujayralarining ishlab chiqarilishi va yetilishi) bir qator omillar bilan salbiy ta’sirga uchrashi mumkin.
Yallig‘lanishli kasalliklar, ba’zi bakteriyalar va viruslar erkaklarda orxitga sabab bo‘ladi. Orxit bilan kasallangan erkaklarning 25% ga yaqini bepushtlik muammosiga duch keladi. Gormonal muammolar — testosteron ishlab chiqarilishini boshqaruvchi gormonlar faoliyatidagi buzilishlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Tashqi omillardan esa, saraton kasalligini davolashda qo‘llaniladigan radioterapiya va kimyoterapiya sperma ishlab chiqarishga salbiy ta’sir qiladi.
2. Tuzilishdagi buzilishlar
Spermatozoidlarning moyaklardan tashqariga chiqishini to‘sadigan to‘liq yoki qisman to‘silishlar bepushtlikka sabab bo‘ladi. Bunday to‘silishlar tug‘ma yoki avvalgi infeksiyalarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Operatsiyalar natijasida ham yo‘llarning to‘silishi kuzatiladi.
Erkaklar bepushtligini davolash
Erkaklarda bepushtlikka olib keluvchi muammolar aniqlansa, in vitro urug‘lantirish (IVF) usuli tavsiya qilinadi. Og‘ir bepushtlik yoki azoospermiya holatlarida esa sperma donorlari orqali davolash taklif etiladi.
